Przeciwdziałanie nadużyciom przy zarządzaniu funduszami unijnymi na Słowacji

Wszystko zaczęło się od skandalu korupcyjnego, jaki wybuchł na Słowacji w Marcu 2001. Żona Rolanda Totha, ówczesnego dyrektora Departamentu Pomocy Zagranicznej, ujawniła szereg kompromitujących dokumentów dotyczących zarządzania środkami unijnej pomocy przedakcesyjnej, głównie PHARE. Okazało się, że na pomocy unijnej można dużo zarobić, szczególnie jeśli ma się znajomości w Departamencie Pomocy Zagranicznej. Sprawą zajęła Słowacka policja, rządowy Wydział ds. Zwalczania Korupcji, jak i unijny OLAF.

W 2003 roku niezależna platforma słowackich organizacji pozarządowych zajmująca się monitoringiem funduszy unijnych na Słowacji przygotowała analizę problemów dotyczących zarządzania finansową pomocą unijną, a zgłoszonych przez potencjalnych beneficjentów tej pomocy. Wyniki tej analizy zostały przedstawione rządowemu Wydziałowi ds. Zwalczania Korupcji oraz Ministerstwu Sprawiedliwości. W oparciu o wspomnianą analizę oraz własne badania, Wydział ds. Zwalczania Korupcji pracował w 2004 raport z konkretnymi zaleceniami i rekomendacjami odnośnie przeciwdziałania nadużyciom przy zarządzaniu funduszami unijnymi na Słowacji. Rozporządzeniem Rządu Republiki Słowackiej wszystkie Instytucje Zarządzające oraz Instytucje Pośredniczące zostały zobowiązane do przeniesienia rekomendacji zawartych w raporcie do wszystkich stosownych aktów wykonawczych (regulaminów, przepisów, a także podręczników wewnętrznych, itp.). Celem tej inicjatywy było ustanowienie jasnych reguł podejmowania decyzji dotyczących funduszy unijnych w obszarach, w których reguły takie albo jeszcze nie istniały bądź były zbyt ogólne, co stwarzało pole do ich niewłaściwej interpretacji i stosowania.

Raport odnosi się do następujących obszarów:
1.Ogłoszenie o naborze wniosków;
2.Przygotowanie i składanie wniosków;
3.Ocena i wybór wniosków;
4.Monitoring;
5.Konflikt interesów.

Z punktu widzenia Polskiego systemu zarządzania funduszami strukturalnymi na poziomie regionalnym, w szczególności ZPORR, a także możliwości przeszczepienia proponowanych rozwiązań na grunt polski, na szczególną uwagę zasługują następujące rekomendacje.


A. Ocena i wybór projektów
Jeśli chodzi o wybór ekspertów zajmujących się merytoryczną oceną projektów należy zapewnić:
1.standaryzację procedur wyboru ekspertów – wszyscy eksperci muszą być wybrani w oficjalnej procedurze wyboru. Wybór losowy będzie również uznawany za część oficjalnej procedury wyboru.
2.obiektywizację merytorycznej oceny projektów – należy ustanowić kryteria dla szkoleń i oceny samych ekspertów. Kryteria te powinny być stosowane przez wszystkie Instytucje Zarządzające oraz Pośredniczące. Umowa pomiędzy daną Instytucją, a ekspertem powinna jasno określać obowiązki ekspertów oraz sankcje za nie wywiązanie się z tychże obowiązków. Powyższe zagadnienia powinny również być uregulowane w statucie pracy Panelu Ekspertów.

Należy zinstytucjonalizować obowiązek zwrócenia wynagrodzenia pobranego przez eksperta za swoją pracę, jeśli okaże się, że dany ekspert podjął działania sprzeczne z prawem, próbował wpłynąć na innych ekspertów lub zasadę konfliktu interesów.

Należy jasno określić warunki wynagradzania ekspertów. Warunki te powinny odzwierciedlać specyfikę oceny merytorycznej oraz różnorodność ocenianych projektów (np. poprzez wprowadzenie różnych dziennych stawek za wykonywaną pracę).

B. Monitoring
Należy jasno zdefiniować czym ma być zasada partnerstwa oraz wskazać do których etapów zasada ta odnosi się bezpośrednio (programowanie, wdrażanie).

Należy zmienić skład Komitetów Monitorujących, tak aby wszystkie trzy sektory były reprezentowane w równych proporcjach (tzn. urzędnicy rządowi, urzędnicy samorządowi oraz reprezentanci partnerów społecznych i ekonomicznych).

Komitetom Monitorującym należy zapewnić skuteczne narzędzia do wypełniania wszystkich funkcji związanych z monitoringiem oraz kontrolą zgodnie z Rozporządzeniem Rady Nr 1260/1999 ustanawiającym przepisy ogólne w sprawie funduszy strukturalnych.

C. Konflikt interesów
Należy jasno zdefiniować co rozumie się pod pojęciem 'konflikt interesów'. Definicja ta powinna być stosowana na wszystkich poziomach i etapach programowania i zarządzania funduszami unijnymi, w tym przygotowanie projektów, ich ocena, oraz wybór projektów do dofinansowania. Należy również jasno określić odpowiedzialność osób, co do których definicja ta jest stosowana. Należy określić sankcje za łamanie zasady zapobiegającej 'konfliktowi interesów', w tym obowiązek zwrócenia otrzymanej pomocy finansowej. Wszystkie Instytucje Zarządzające oraz Pośredniczące będą odpowiedzialne za przeniesienie tych zapisów do ich wewnętrznych rozporządzeń, instrukcji, wytycznych. Będą one również odpowiedzialne za ścisłe przestrzeganie tychże zapisów.

Wszystkie Instytucje Zarządzające oraz Pośredniczące są zobowiązane podać do wiadmości publicznej (przynajmniej na swoich stronach internetowych) definicję 'konfliktu interesów' a także kroki, jakie zostaną przez daną Instytucję podjęte w celu wyeliminowania konfliktu interesów, w tym sankcje. Ponadto, Instytucje Zarządzające oraz Pośredniczące powinny wyznaczyć osobę kontaktową, do której będzie można zgłaszać domniemane naruszenia zasady 'konfliktu interesów'. Dane kontaktowe do tej osoby powinny być podane do wiadomości publicznej. Wraz z tymi danymi upublicznione powinny także być zasady na jakich można zgłaszać domniemane naruszenia zasady 'konfliktu interesów'.

Polskie prawodawstwo nie reguluje zagadnień dotyczących konfliktu interesów w odniesieniu do funduszy unijnych. Jedynym rozwiązaniem, jakie ma służyć przeciwdziałaniu konfliktowi interesów jest deklaracja bezstronności, jaką podpisywać muszą członkowie regionalnych komitetów sterujących oraz eksperci zasiadający w Panelu Ekspertów. Niestety, deklaracje te nie mają poparcia w prawie (przewidziane są jedynie Podręcznikiem Procedur Wdrażania ZPORR) i nie ma zdefiniowanych żadnych sankcji za ewentualne pogwałcenie zapisów deklaracji. Nie stworzono również żadnych instrumentów pozwalających na zweryfikowanie informacji podanych w deklaracji.

9 września 2004 Minister Sprawiedliwości ogłosił “Regułę zapobiegającą konfliktowi interesów”.


*************************************************************************************************
Reguła zapobiegająca konfliktowi interesów

Art. 1
Zasada ta dotyczy wszystkich procesów decyzyjnych związanych z wykorzystaniem Funduszy Strukturalnych oraz Funduszu Spójności i ma na celu wyeliminowanie potencjalnych konfliktów interesów publicznych i prywatnych (dalej 'konflikt interesów). Odnosi się ona do wszystkich zainteresowanych osób zarówno po stronie wnioskujących o pomoc, jak i po stronie przedstawicieli organów odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji oraz ocenę (dalej 'strony zainteresowane' – zdefiniowane w Art. II).

Konflikt interesów to sytuacja, podczas której, ze względu na osobisty, lub podobny, związek pomiędzy stronami zainteresowanymi zagrożone jest obiektywne i bezstronne wypełnianie zadań publicznych związanych z przygotowaniem oraz przeprowadzeniem naboru projektów w ramach programów finansowanych z funduszy unijnych, a także gdy z tych samych względów ocena i wybór projektów przebiegają w sposób nieprawidłowy.

Związki osobiste, lub podobne, to: związki rodzinne, bliskość emocjonalna, powiązanie polityczne lub finansowe, lub każdy inny interes, nie związany z interesem publicznym, współdzielony z wnioskującym o bezzwrotną pomoc finansową z Funduszy Strukturalnych, Funduszu Spójności, budżetu państwowego lub innych środków publicznych.

Wszystkie umowy o przyznaniu państwowej pomocy finansowej muszą zawierać przepis o rozwiązaniu umowy i obowiązku zwrotu środków finansowych w przypadku, gdy organ odpowiedzialny za zbadanie wniosku uzna, że zasada wykluczająca konflikty interesów została pogwałcona.

Każda z zainteresowanych stron powiązana z instytucją odpowiedzialną za proces oceny zobowiązana jest poinformować odpowiedni organ o konflikcie interesów, niezwłocznie po tym, gdy dowie się o wystąpieniu takiego konfliktu. Strona ta nie może wywierać wpływu na dalszy rozwój postępowania w sprawie zgłoszonego konfliktu interesów. W przypadku występowania stosunku pracy, pogwałcenie tej reguły będzie traktowane jak naruszenie dyscypliny pracy. W przypadku stosunku innego nież stosunek pracy, zapisy odpowiednich umów muszą stwierdzać, że pogwałcenie zasady zapobiegającej konfliktom interesów stanowi wystarczający powód do jednostronnego wycofania się z zobowiązań wynikających z danej umowy.

Art. II
Reguła zapobiegająca konfliktom interesów jest regułą obowiązującą i odnosi się do następujących obszarów i stron. Poniższa definicja obszarów i stron, do których odnosi się reguła, nie ogranicza prawa Instytucji Zarządzających oraz Instytucji Pośredniczących do przyjęcia ostrzejszych zapisów w celu wprowadzenia w życie reguły zapobiegającej konfliktom interesów.

Przygotowanie i złożenie projektu:
osoby upoważnione przez Instytucje Zarządzające do udostępniania informacji dla wnioskodawców (na poziomie centralnych organów administracji państwowej i innych instytucji publicznych, np. władz samorządowych) nie mogą być zaangażowane w przygotowanie, składanie lub wdrażanie projektów;

osoby uczestniczące w przygotowaniu naboru projektów, linii grantowych lub pomocy publicznej (na poziomie centralnych organów administracji państwowej i innych instytucji publicznych, np. władz samorządowych) nie mogą być zaangażowane w przygotowanie, składanie lub wdrażanie projektu w ramach danego naboru projektów, linii grantowych lub pomocy publicznej;
osoby zaangażowane w przygotowywanie i wdrażanie projektów będących w gestii administracji publicznej (na poziomie centralnych organów administracji państwowej i innych instytucji publicznych, np. władz samorządowych) nie mogą uczestniczyć w ocenie i wyborze projektów w ramach danego naboru projektów, linii grantowych lub pomocy publicznej.

Ocena zgodności administracyjnej:
osoby upoważnione przez Instytucje Wdrażające do przeprowadzenia oceny zgodności administracyjnej nie mogą być zaangażowane w przygotowanie, składanie lub wdrażanie projektów;

Ocena i wybór projektów:
następujące osoby nie mogą być zaangażowane w przygotowanie, monitoring lub wdrażanie projektów w ramach danego naboru projektów, linii grantowych lub pomocy publicznej:
osoby upoważnione przez Instytucje Wdrażające do przeprowadzenia oceny projektów;
zewnętrzni eksperci ds. oceny; członkowie komitetów odpowiedzialnych za wybór projektów;
każda inna osoba zaangażowana w ocenę i wybór projektów lub nadzór nad tymi procesami.