Pod koniec stycznia odbyło się spotkanie członków regionalnych komitetów sterujących i monitorujących, odpowiedzialnych m.in. za wybór i nadzór projektów współfinansowanych z funduszy strukturalnych w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego (ZPORR). Podczas spotkania wskazano na szereg nieprawidłowości związanych z wyborem projektów do dofinansowania, a także na ograniczenia możliwości nadzoru. Poniżej opisujemy najważniejsze z nich.

1.Proces wyboru projektów pro-forma: Reprezentanci skarżyli się, że niejednokrotnie rola komitetów w procesie podejmowania decyzji jest niewielka. Bardzo często decyzje podejmowane są już w Urzędzie Marszałkowskim, a ocena przez Panel Ekspertów oraz Komitet Sterujący jest przeprowadzana jedynie w celu zatwierdzenia nieoficjalnej decyzji Urzędu.

2.Niekompetencja Panelu Ekspertów: Kilku reprezentantów zadało sobie trud skonfrontowania ocen Panelu Ekspertów z zawartością dokumentacji projektowej. Okazało się, że często oceny nie przystawały do rzeczywistej jakości projektów. Przykładowo, w jednym z województw projekty melioracji rzek, ograniczające się do wybetonowania koryt rzecznych bez żadnych dodatkowych działań otrzymały maksymalną liczbę punktów za ... kompleksowość działań. Problemem jest również fakt, że eksperci to często pracownicy instytucji bezpośrednio związanych z Marszałkiem czy Wojewodą. Ponadto, każdy Panel Ekspertów wyłoniony do oceny projektów z określonej dziedziny powoływany jest przez Marszałka Województwa, a więc w praktyce to Marszałek dowolnie dobiera skład Panelu. Z ostatnich kontroli NIK wynika, że np. w województwie kujawsko-pomorskim oceną projektów zajmowali się eksperci, którzy nie mieli do tego wystarczających kompetencji (raport z początku 2005). W wyniku kontroli NIK zarekomendował anulowanie oceny merytoryczno-technicznej oraz powtórzenie naboru projektów w ramach badanego działania.

3.Nadużycia w Komitecie Sterującym: Jednym z zadań Komitetu Sterującego jest akceptowanie listy rankingowej projektów przygotowanej przez Panel Ekspertów lub wprowadzanie ewentualnych zmian co do kolejności projektów na tej liście (wskutek ograniczonych środków finansowych, jedynie projekty z początku listy mają szanse na dofinansowanie). W większości województw Komitet albo akceptuje decyzje Panelu, albo wprowadza do nich nieznaczne zmiany. W jednym z województw zostało to wykorzystane do nieuczciwego forsowania projektów. Procedura przedstawia się następująco: jeden z członków komitetu zgłasza wniosek o przesunięcie projektu X z miejsca np. 7 na miejsce 1. Inny członek komitetu robi tak samo z innym projektem. Ponieważ praktyka ta jest nagminna, na dofinansowanie mają szansę jedynie projekty zgłoszone do przesunięcia na wyższe miejsce. Rodzi się więc pytanie, czy członkowie komitetu zgłaszają projekty do przesunięcia ponieważ wierzą, że projekty te są rzeczywiście lepsze. Według reprezentanta organizacji pozarządowych z tego województwa raczej tak nie jest, gdyż przed posiedzeniami komitetu obserwuje się wzmożoną aktywność beneficjentów w kontaktowaniu się z członkami komitetu i namawianiu ich do poparcia konkretnych wniosków.

4.Rozbieżność decyzji na różnych poziomach oceny projektów: Za wybór projektów do dofinansowania odpowiedzialne są trzy ciała: Panel Ekspertów – ocena merytoryczno-techniczna wniosków; Regionalny Komitet Sterujący – rekomendacje wniosków, które powinny uzyskać dofinansowanie oraz Zarząd Województwa – podejmuje ostateczną decyzję co do wyboru wniosków. Okazuje się jednak, że w niektórych województwach oceny Panelu Ekspertów, rekomendacje Regionalnego Komitetu Sterującego, a ostateczne decyzje Zarządu to zupełnie inne listy z zupełnie innymi projektami. Tak więc za ostateczną decyzję odpowiada tylko i wyłącznie Zarząd Województwa. Za przykład posłużyć mogą dwa nabory projektów dla działania 1.2 Infrastruktura Ochrony Środowiska w województwie podlaskim. W pierwszym naborze Zarząd Województwa zatwierdził trzy projekty, z miejsc: 5, 7 oraz 10 według listy rankingowej Regionalnego Komitetu Sterującego. Przy drugim naborze Zarząd Województwa zatwierdził projekty z miejsc: 3, 4, 8, 9, 16. Choć podobny wieloetapowy proces decyzyjny występuje również na poziomie krajowym - chociażby zarówno dla środowiskowej jak i transportowej części Funduszu Spójności - to Ministrowie (odpowiedzialni za ostateczne podjęcie decyzji zanim projekt zostanie przesłany Komisji Europejskiej) respektują decyzje Komitetów Sterujących.

5.Brak bezstronności: Polskie prawodawstwo nie reguluje zagadnień dotyczących konfliktu interesów w odniesieniu do funduszy unijnych. Jedynym rozwiązaniem, jakie ma służyć przeciwdziałaniu konfliktowi interesów jest deklaracja bezstronności, jaką podpisywać muszą członkowie regionalnych komitetów sterujących oraz eksperci zasiadający w Panelu Ekspertów. Niestety, deklaracje te nie mają poparcia w prawie (przewidziane są jedynie Podręcznikiem Procedur Wdrażania ZPORR) i nie ma zdefiniowanych żadnych sankcji za ewentualne pogwałcenie zapisów deklaracji. Nie stworzono również żadnych instrumentów pozwalających na zweryfikowanie informacji podanych w deklaracji. Siłą rzeczy deklaracje te nie chronią przed ewentualnymi nadużyciami ze strony ekspertów czy członków komitetów przy ocenie projektów.

Słowacja już w 2004 roku, po aferze korupcyjnej związanej z wykorzystaniem pomocy przedakcesyjnej, wprowadziła odpowiednie zapisy zapobiegające konfliktowi interesów. W wyniku wspólnej inicjatywy słowackiego Ministerstwa Sprawiedliwości, rządowego Wydziału ds. Zwalczania Korupcji oraz organizacji pozarządowych zajmujących się monitoringiem funduszy unijnych na Słowacji wypracowano szereg rekomendacji mających na celu zwiększenie przejrzystości zarządzania funduszami UE w tym kraju. Jednym z przyjętych rozwiązań było wprowadzenie reguły zapobiegającej konfliktowi interesów.

Zasada ta dotyczy wszystkich procesów decyzyjnych związanych z wykorzystaniem Funduszy Strukturalnych oraz Funduszu Spójności i ma na celu wyeliminowanie potencjalnych konfliktów interesów publicznych i prywatnych. Odnosi się ona do wszystkich zainteresowanych osób zarówno po stronie wnioskujących o pomoc, jak i po stronie przedstawicieli organów odpowiedzialnych za podejmowanie decyzji oraz ocenę. Za konflikt interesów uznaje się taką sytuację, kiedy zagrożone jest obiektywne i bezstronne prowadzenie naboru projektów w ramach programów finansowanych z funduszy unijnych, a także ocena i wybór projektów ze względu na związki rodzinne, bliskość emocjonalną, powiązanie polityczne lub finansowe. Wszystkie umowy o przyznaniu państwowej pomocy finansowej muszą zawierać przepis o rozwiązaniu umowy i obowiązku zwrotu środków finansowych w przypadku, gdyby zasada wykluczająca konflikty interesów została pogwałcona.

6.Ograniczanie dostępu do informacji: W zakresie dostępu do informacji i przejrzystości działań komitetów, szczególnie komitetów sterujących, reprezentanci skarżyli się na obowiązek podpisywania deklaracji poufności, zobowiązującej do zachowania w tajemnicy wszelkich informacji związanych z posiedzeniami komitetów oraz informacji dotyczących projektów. Tak więc, nawet w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w systemie wyboru projektów, reprezentanci formalnie zobowiązani są do nie ujawniania takich informacji opinii publicznej. Kolejną sprawą, na którą zwracano uwagę, był dostęp do dokumentacji projektowej. Informacje takie są dostępne dla członków komitetów jedynie na miejscu, czyli w Urzędzie Marszałkowskim. Jeśli dana osoba zasiadająca w komitecie nie pochodzi z miasta, gdzie mieści się dany Urząd Marszałkowski, a chce zaznajomić się z obszerną dokumentacją dotyczącą projektów złożonych w danym konkursie, to musi spędzić w Urzędzie przynajmniej parę dni. Takie utrudnienia zniechęcają bardziej aktywnych członków komitetów do bliższego przyjrzenia się projektom, które później rekomendują lub odrzucają.

Dostęp do informacji dotyczy nie tylko członków komitetów, ale także nas, lub ujmując rzecz inaczej, każdego zainteresowanego w jaki sposób wydawane są publiczne pieniądze. Okazuje się, że i tu sytuacja nie wygląda najlepiej. Z przeprowadzonej przez Instytut analizy wynika, że nie wszystkie Urzędy udostępniają nawet wymagane minimum informacji dotyczących procesu wyboru projektów. Jeśli informacje są udostępniane to bardzo często trudno jest je znaleźć, gdyż ukryte są pod postacią anonimowych uchwał, decyzji czy protokołów. Naszym zdaniem zakres udostępnianych przez Urzędy informacji jest stanowczo zbyt ograniczony i należy go rozszerzyć o takie informacje jak krótki opis projektu, szczegółowe wyniki oceny przez Panel Ekspertów (a nie jedynie zbiorcze zestawienia) oraz uzasadnienia dlaczego komitet sterujący dokonał zmian na liście projektów lub dlaczego Zarząd Województwa zdecydował się przyznać dofinansowanie dla projektu z miejsca 4, z pominięciem miejsc 1, 2 i 3. Obecnie dostępne informacje są szczątkowe, co rzuca podejrzenia na zasadność podejmowanych decyzji.

7.Brak szkoleń: Kolejnym problemem zgłaszanym podczas spotkania był brak szkoleń dla członków komitetów sterujących oraz monitorujących. Szkolenia te powinny dotyczyć poszczególnych sektorów w jakich przyznawane są dotacje, analiz ekonomicznych i finansowych, czy sposobów monitoringu. Jak zauważyła jedna z uczestniczek, członkini Komitetu Monitorującego: “Część członków Komitetu ma pojęcie o co chodzi w strategii rozwoju województwa, ale brak jest przygotowania do monitorowania tej strategii.” Podniesienie wiedzy merytorycznej członków komitetów jest z pewnością jednym z czynników zwiększających kontrolę nad wydatkowaniem funduszy UE.

Powyżej przedstawiono jedynie część problemów przedyskutowanych podczas spotkania. Kolejne działania Instytutu będą koncentrować się wokół przygotowania rekomendacji umożliwiających ograniczenie lub rozwiązanie zidentyfikowanych problemów. Instytut prowadzi obecnie również działania mające na celu wyjaśnienie, czy Urzędy Marszałkowskie mają prawo ograniczać dostęp do informacji związanych z wyborem projektów. O rezultatach naszych działań zostaną Państwo poinformowani.