Moje trzyletnie doświadczenia jako przedstawiciela POE w dwóch komitetach sterujących d.s. funduszy strukturalnych przeznaczanych na transport - obok uwag merytorycznych budzą refleksje nad strukturą i logiką instytucjonalną współpracy sektora pozarządowego z administracją publiczną.

W początkowym okresie problemy związane z dookreśleniem wymaganych prawem wspólnotowym ról i kompetencji poszczególnych uczestników procesu alokacji i kontroli inwestycji finansowanych ze środków europejskich można było tłumaczyć faktem, że były to zagadnienia nowe i wymagające nabycia pewnej wiedzy i doświadczenia. Jednak opisana przeze mnie historia zmian i reform wewnętrznych wskazuje na to, że partycypacja społeczna nadal traktowana jest jak nie pasujący element układanki, który jakoś trzeba wcisnąć nie psując zanadto własnej koncepcji.

Poniższe uwagi - podzielone na dwie grupy, jedne nakierowane na środowisko POE, drugie: na administrację publiczną - opisują moje doświadczenie związane z uczestnictwem w Komitecie Sterującym Sektorowego Programu Operacyjnego Transport oraz Komitecie Sterującym Działania 1.6. ZPORR „Transport publiczny w aglomeracjach”.
Wykorzystane w kolejnych okresach programowania uwagi te mogą zwiększyć spójność i skuteczność oddziaływania organizacji ekologicznych na kształt polityki transportowej. Profesjonalne działania w tym kierunku muszą jednak przybrać konkretną formę i kształt instytucjonalny. Kształt, który warto wypracować na podstawie zdobytych już doświadczeń POE i administracji.

Z wewnętrznych problemów przedstawiciela pozarządowych organizacji ekologicznych najbardziej zauważalny był brak kontaktów i wsparcia ze strony szerszego grona organizacji i osób zaangażowanych w działania związane z sektorem transportu. Zwłaszcza w kwestiach o charakterze regionalnym dawał się we znaki problem koordynacji działań, zbierania informacji i przygotowywania spójnego stanowiska wobec administracji państwowej. Według mojej oceny zaważyła na tym jednej strony mocno rozproszona i często podzielona wewnętrznie struktura organizacji pozarządowych oraz brak kanałów kontaktów, czy wymiany doświadczeń. Szczęśliwie lukę tę od 2004 roku zaczęła skutecznie wypełniać Koalicja POE na rzecz Funduszy Unijnych.

Platforma współpracy i cykl spotkań oraz szkoleń dał przedstawicielom szansę wypracowania pewnych standardów i wzajemnych kontaktów. Dodatkowo spotkania te przyczyniły się do skoordynowania działań w różnych komitetach. Wspólny głos stał się także instrumentem wpływania na decyzje odnośnie sposobu wyłaniania przedstawicieli, procedur uspołecznienia czy nawet ograniczania - dającej o sobie znać zwłaszcza w regionach - anarchii politycznej.

Zewnętrzne problemy współpracy sektora pozarządowego przy alokacji funduszy strukturalnych były jeszcze większe. Przygotowanie ram współpracy z partnerami społecznymi było dla administracji sprawą nową, a czasem można odnieść wrażenie, że nawet zaskakującą. Na początku kwestię włączenia przedstawicieli POE w udział w pracach merytorycznych w komitetach koordynowało Ministerstwo Środowiska. Za pośrednictwem internetu przeprowadzone zostały wybory, w których początkowo POE zgłaszały kandydatów a potem na nich głosowały. W rezultacie do 4 komitetów nadzorujących finansowanie inwestycji infrastrukturalnych (komitety sterujący oraz monitorujący SPO Transport, sterujący oraz monitorujący część transportową Funduszu Spójności) wybrano reprezentantów środowiska. Dostali oni stosowne informacje i zaproszenia na pierwsze posiedzenia. Od tego momentu zaczął się pierwszy etap prac nad konkretnymi projektami - w tym również mojego uczestnictwa w posiedzeniach Komitetu Sterującego SPO Transport.

Niespodziewanie w połowie 2004 roku po wejściu w życie ustawy o Narodowym Planie Rozwoju Komitety zawiesiły działalność i ogłoszono nowy nabór partnerów społecznych. Równolegle grono potencjalnych przedstawicieli poszerzono o wszystkie organizacje społeczne (a nie tylko POE, jak poprzednio) - w tym również związki zawodowe - oraz partnerów gospodarczych i przedstawicieli nauki. Metodą kwalifikacji nie były już jednak wybory, ale uznaniowa decyzja Ministra Infrastruktury. Nowa sytuacja w Komitecie Sterującym SPOT wyglądała następująco: o trzy miejsca dla partnerów spoza administracji mieli pretendować kandydaci znacznie poszerzonej listy uprawnionych. W nowym składzie nie znalazł się żaden reprezentant POE i dopiero po wspólnej interwencji środowiska ekologicznego i zakwestionowaniu niedemokratycznego trybu wyborów dopisano do listy dwóch przedstawicieli POE jako członków o statusie obserwatora - bez prawa udziału w głosowaniach.

Bardziej pozytywny wpływ miały nowe przepisy na sytuację w Komitecie Sterującym dla działania 1.6. ZPORR „Transport publiczny w aglomeracjach”, w którym wcześniej nie zasiadali żadni partnerzy społeczni. Po przejściu procedury, tym razem koordynowanej przez Ministerstwo Gospodarki, stałem się jego członkiem z pełnymi uprawnieniami.

Oba komitety przez kolejny okres - do jesieni 2005r. pracowały w ustalonym składzie. Co warte podkreślenia, zagwarantowano rzeczywisty wpływ osób delegowanych przez środowisko pozarządowe. Nawet w tych przypadkach, gdy przedstawiciele pozbawieni byli formalnego prawa udziału w głosowaniach, traktowani byli partnersko i niejednokrotnie mieli wpływ na podejmowane decyzje.

Niestety i ta sytuacja okazała się tymczasowa. Wraz ze zmianą władz i ministrów znów zawieszono prace komitetów, informując w sposób nieoficjalny, że zostały one kolejną nowelizacją prawa - zlikwidowane. W moim przypadku na pismo skierowane w tej sprawie do nowego Ministerstwa - tym razem Rozwoju Regionalnego -  otrzymałem odpowiedź ze „Instytucja Zarządzająca po otrzymaniu opinii Instytucji Pośredniczącej w zarządzaniu rozważy dalsze funkcjonowanie komitetu sterującego i procesu wyboru projektów”.

Do dziś prace nie zostały wznowione, a wykorzystanie funduszy w części transportowej jest na katastrofalnym poziomie. Nie jest też jasne, czy proces podziału środków - które nie we wszystkich działaniach zostały alokowane - trwa, czy również został wstrzymany w oczekiwaniu na decyzje. Niestety informacje te zostały wyłączone z kontroli społecznej.

Konkludując opisaną powyżej historię trzech lat pełnienia roli przedstawiciela pozarządowych organizacji ekologicznych w pracach komitetów nadzorujących fundusze strukturalne mam nadzieję, że przejściowy okres, w którym obie strony -  sektor pozarządowy i administracja - uczą się, jak taką współprace ułożyć, dobiegnie końca wraz z bieżącym okresem programowania i moi następcy będą mogli skupić się wyłącznie na problemach merytorycznych. Tymczasem doświadczenie obecnych przedstawicieli niech posłuży wzmocnieniu instytucjonalnemu partycypacji społecznej i egzekwowaniu standardów i partnerskiej pozycji POE wobec administracji.

Jakub Majewski
przedstawiciel POE w
Komitecie Sterującym Sektorowego Programu Operacyjnego Transport
oraz Komitecie Sterującym Działania 1.6. ZPORR „Transport publiczny w aglomeracjach”.

Wszelkie zapytania i komentarze do tekstu prosimy kierować na adres:j.majewski@kolej.netpl