Brak koordynacji, chaos zarządzania, ignorancja administracji państwowej i samorządowej doprowadzą do zniszczenia największych kolonii bocianów białych w Polsce na terenie Obszaru Specjalnej Ochrony Ptaków "Warmińskie Bociany" (PLB 280009)
Występuje tu konflikt celu powołania Obszaru z Planem Rozwoju Obszarów Wiejskich, Działanie 5. Zalesianie Gruntów Rolnych (finansowanym w 80% przez fundusze europejskie).

OSO "Warmińskie Bociany" został objęty ochroną w ramach sieci NATURA 2000 ze względu na występowanie na tych terenach licznej populacji bociana białego (Ciconia ciconia) i sprzyjającej jej i innym gatunkom ptaków strukturze zagospodarowania terenu, w której przeważają tereny otwarte użytkowane rolniczo będące żerowiskami bociana białego. Jest to obszar unikatowy w skali Europy!

Z wyników inwentaryzacji bocianów białych w 2004 roku wynika, że na tym Obszarze, liczącym 107937,8 ha, gniazdowało około 900 par bocianów. Daje to średnio 83 pary na 100 km2!

Sytuacja ta jednak może dość szybko ulec zmianie na niekorzyść bocianów i podważyć cel istnienia OSO "Warmińskie Bociany".

Głównym zagrożeniem dla populacji na tym terenie jest kompletny brak rozsądnego i  zrównoważonego zarządzania tym Obszarem, co prowadzi do chaosu i prowadzenia polityk sprzecznych z przedmiotem ochrony.

OSO "Warmińskie Bociany" znajduje się w o tyle niekorzystnym położeniu, że na jego terenie nie istnieje obszarowa forma ochrony przyrody przewidziana w prawie polskim, jak np. Park Narodowy albo park krajobrazowy lub strefa chronionego krajobrazu, która posiadałaby już własny plan ochrony oraz administrację zarządzającą tym terenem i posiadającą narzędzia prawne służące kontroli działań podejmowanych na tym Obszarze. Częścią terenów należących do Obszaru zarządza Zarząd Lasów Państwowych, ponieważ są to tereny leśne.

Degradacja siedlisk bociana białego powodowana jest przez nieprzemyślaną i niespójna politykę zagospodarowania terenu prowadzoną w Polsce. Równocześnie wprowadzane są w życie plany i programy współfinansowane przez Unię Europejską, które  są ze sobą sprzeczne i szkodliwe dla zachowania siedlisk bociana białego na tym Obszarze. Szczególnym zagrożeniem w tej chwili jest Działanie 5. Zalesianie gruntów rolnych w ramach Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich, współfinansowane w 80% z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej - Sekcja Gwarancji. Działanie 5. polega na wyłączaniu gruntów rolnych z użytkowania rolniczego poprzez ich zalesianie. Właściciel gruntu otrzymuje w ramach Działania wsparcie finansowe obejmujące premie finansowe refundujące koszty założenia plantacji leśnej oraz premię zalesieniową, która wypłacana jest przez 20 lat od momentu założenia plantacji i dwukrotnie przewyższa wartość bezpośrednich dopłat obszarowych dla rolników.

Bezpośrednia dopłata dla rolników na obszarze NATURA 2000 "Warmińskie Bociany," wraz z dodatkiem za niekorzystne warunki gospodarowania (ONW), wynosi 700 zł/ha/rok, podczas gdy premia zalesieniowa wynosi do 1400 zł/ha/rok. W zaistniałej sytuacji nie dziwi, że właściciele gruntów preferują zalesianie kosztem utrzymywania kultury rolnej. Szczególnie niebezpieczne jest to teraz, gdy właścicielami dużych połaci gruntów na terenie Obszaru stali się ludzie spoza regionu - najczęściej z dużych aglomeracji miejskich - którzy nie są zainteresowani uprawą ziemi ani otrzymywaniem bezpośrednich dopłat obszarowych i widzą większy zysk z zalesiania zakupionych gruntów. Miejscowych rolników, zainteresowanych utrzymaniem produkcji rolnej, nie stać na kupowanie ziemi na przetargach organizowanych przez Agencje Nieruchomości Rolnej.

Całość procedury prowadzącej do zalesienia gruntu rolnego w ramach działania 5.  jest przeprowadzana pomiędzy właścicielem gruntu a Agencją Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z udziałem urzędu gminy, w której położony jest grunt przeznaczony pod zalesianie i nadleśnictwa sprawującego nadzór nad lasami na terenie, na którym znajduje się grunt. Urząd gminy wydaje jedynie zaświadczenie, czy dany teren, na którym znajduje się grunt jest przeznaczony pod zalesianie w planie zagospodarowania przestrzennego gminy. Nadleśnictwo wykonuje plan zalesiania gruntu na wniosek właściciela gruntu. Na żadnym z etapów procedury nie jest przewidziane informowanie organów ochrony środowiska o planowanym zalesianiu, pomimo, że procedura jest przeprowadzana na terenie obszaru NATURA 2000.

Ustawa Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62 poz. 627  z dnia 20 czerwca 2001 r., z późniejszymi zmianami) przewiduje obowiązek powiadamiania Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody o planowanych zalesieniach na obszarze NATURA 2000 tylko w przypadkach, gdy zalesieniom ma być poddany obszar o powierzchni większej niż 20 ha. Jeśli zalesienie obejmuje mniejszy obszar, nie ma obowiązku powiadamiania. W związku z tym nie ma kontroli nad zalesieniami obejmującymi mniejsze działki.

Istnieje teoretycznie możliwość zalesienia większej ilości działek o powierzchni jednostkowej mniejszej niż 20 ha, albo dokonywanie zalesień działek o powierzchni mniejszej niż 20 ha w okresie paroletnim, aż osiągnie się planowany areał, np. 300-500 ha.

Okazuje się jednak, że wg interpretacji zapisów Ustawy Prawo ochrony środowiska dokonanej przez Departament Ocen Oddziaływania na Środowisko Ministerstwa Środowiska a dotyczących inwestycji, dla których przewidziane jest wykonanie oceny oddziaływania na środowisko, obowiązek powiadamiania Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody i uzyskiwania od niego zezwolenia na zalesianie terenów większych niż 20 ha na obszarach NATURA 2000 nie ma podstaw prawnych, ponieważ pozwolenia, jakie należy uzyskać w celu zalesienia nie powodują obowiązku wykonania oceny oddziaływania na środowisko.

Zalesianie terenów prywatnych wraz z przeprowadzanymi obecnie zalesieniami ugorowanych terenów należących do Skarbu Państwa przeprowadzanych przez nadleśnictwa doprowadzi w krótkim czasie do degradacji siedlisk bociana białego na Obszarze "Warmińskie Bociany".

Zalesienia w ramach Działania 5. Zalesianie gruntów rolnych obejmą tereny użytkowane dotychczas rolniczo, które były żerowiskami bocianów białych. Ponadto spowodują zaburzenie stosunków wodnych na sąsiednich działkach użytkowanych rolniczo, zmieni się także mikroklimat, ponieważ w sąsiedztwie lasów częściej występują przymrozki.

Gleba rolna, na której założy się plantację leśną, ulega degradacji i nie może być łatwo zmieniona z powrotem w glebę uprawną. Ponadto sadzonki drzew muszą być regularnie poddawane opryskom pestycydami przeciw szkodnikom - co spowoduje zagrożenie zatruciem pestycydami dla bocianów i innych ptaków drapieżnych.

Wszystkie te działania ograniczą ilość żerowisk bociana białego, a co za tym idzie - ograniczą ilość gniazdujących par. Istnieje zagrożenie załamania populacji w ciągu paru lat. Bocian biały jest ptakiem terenów otwartych ekstensywnie użytkowanych rolniczo.

Szczególnie wyraźnie widać to zagrożenie wokół wsi Żywkowo, w gminie Górowo Iławeckie, powiat Bartoszyce. Wieś ta jest największą kolonią lęgową bociana białego. Ogólnoeuropejski spis bociani z 2004 roku odnotował tu gniazdowanie 50 par bocianów. Wieś jest bardzo znana na świecie i chętnie odwiedzana przez miłośników przyrody.

Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, na podstawie zebranych informacji, stwierdziło, że w najbliższej okolicy wsi planowane jest zalesienie ponad 50 ha gruntów rolnych prywatnych. Spowoduje to poważne uszczuplenie żerowisk bocianich i spadek ich populacji w ciągu najbliższych paru lat. Bociany żerują w najbliższej okolicy gniazda, w promieniu zaledwie 2 do 5 kilometrów.

Taka sytuacja może mieć miejsce tylko dlatego, że OSO "Warmińskie Bociany" nadal nie ma planu ochrony ani zarządcy, który posiadałby narzędzia niezbędne do zarządzania Obszarem.

Nie jesteśmy obecnie w stanie stwierdzić jednoznacznie, jak duży wpływ na stan populacji bocianów białych na tym terenie będą miały planowane zalesienia w ramach Planu Rozwoju Wsi, Działanie 5. Zalesianie gruntów rolnych. Ale nie ma najmniejszych wątpliwości, że w wyniku uszczuplenia żerowisk i siedlisk bocianich ich populacja na tym terenie zacznie maleć z roku na rok.

Bocian biały jest częścią dziedzictwa przyrodniczego i kulturalnego nie tylko Polski ale także Europy.

Bocianią Wieś Żywkowo odwiedza corocznie wielu turystów z Niemiec, Danii, Szwecji, Holandii, Francji i Włoch a także spoza Europy, by zobaczyć środowisko takim, jakie pamiętają starsi z dzieciństwa a młodsi z opowiadań rodziców i dziadków. Opieszałość, bezmyślność i chciwość doprowadzą w krótkim czasie do zniszczenia dziedzictwa wszystkich Europejczyków.

Wyjściem z tej sytuacji jest po pierwsze - stworzenie wreszcie planu ochrony Obszaru, po drugie zapis w tym planie ochrony albo w innym programie, np. w Planie Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 dodatkowych dopłat dla rolników z tego Obszaru lub innych obszarów NATURA 2000, w których cenne tereny to tereny otwarte a nie leśne. Dopłaty te rekompensowałyby w pełni ograniczenia związane z koniecznością utrzymania kultury rolnej na tych terenach w warunkach zgodnych z założeniami planów ochrony. Dopłaty na takim samym poziomie jak premia zalesieniowa spowodowałyby, że zalesianie terenów na obszarze NATURA 2000 przestałoby być tak korzystną inwestycją.


Marta Brzozowska,

Warmińsko-Mazurska Bociania Wieś Żywkowo
Żywkowo 7, 11-220 Górowo Iławeckie
tel/fax 089 76 18 207

wieś pod patronatem
Polskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków
http://www.ptop.org.pl