Tekst ma na celu ocenę wagi OOŚ i udziału społecznego w procedurze. Jakie mogą być cele i korzyści włączania obywateli w postępowanie w sprawie OOŚ? Wdrażanie zasad uczestnictwa społecznego umożliwia realizację interesu państwa w wymiarze politycznym i ekonomicznym jako że: - przyczynia się do wzrostu poczucia przynależności i odpowiedzialności obywateli za sprawy publiczne,
- pozwala utożsamić się z podejmowanymi decyzjami,
- pozwala na uzyskanie akceptacji społecznej dla realizacji i eksploatacji planowanego przedsięwzięcia,
- umożliwia zapobieganie konfliktom,
- wpływa na jakość podejmowanych decyzji i zmniejsza ryzyko błędów. Wdrażanie zasady uczestnictwa społecznego umożliwia realizację potrzeb jednostki w wymiarze psychologicznym i ekonomicznym jako że: - daje poczucie kontroli nad otoczeniem i mobilizuje do dalszej aktywności społecznej,
- pozwala na ochronę własnych interesów np. poprzez zapewnienie działań łagodzących konsekwencje oddziaływania danego przedsięwzięcia. Jak może być motywacja obywateli deklarujących chęć uczestnictwa w postępowaniu OOŚ? - Indywidualni obywatele zabiegają o uwzględnienie własnych interesów w procesie planowania i eksploatacji przedsięwzięcia,
- Społeczność lokalna jest zainteresowana rozwiązaniem problemów wspólnoty, czy też łagodzeniem konsekwencji oddziaływania planowanej inwestycji,
- Organizacje pozarządowe prowadzą działalność w oparciu o określone cele statutowe,
- Inni partnerzy społeczni dążą do uwzględnienie interesów konkretnej grupy społecznej na etapie planowania i eksploatacji przedsięwzięcia. Dyrektywa OOŚ w zakresie udziału społecznego zawiera następujące zapisy sankcjonujące udział społeczny: - nakłada się obowiązek przeprowadzenia selekcji projektu zgodnie z art. 4 i powiadomienia społeczeństwa o wynikach tej selekcji.
- nakłada się obowiązek przeprowadzenie konsultacji społecznych,
- wniosek o wydanie pozwolenia oraz informacja dostarczona przez wnioskodawcę (raport OOŚ) muszą być udostępniane społeczeństwu w odpowiednim czasie, tak, aby umożliwić wypowiedzenie się przed wydaniem pozwolenia (Art. 6 ust. 2).
- nakłada się obowiązek wzięcia pod uwagę informacji zgromadzonych w toku postępowania, a więc również uwag zgłoszonych w trakcie konsultacji społecznych
- nakłada się obowiązek podania do publicznej wiadomości decyzji i zawartych w niej warunków (Art. 9 ust.1); mogą one wynikać m.in. z uwag zgłoszonych w trakcie konsultacji. Przykładowe rozwiązania, jakie państwa członkowskie powinny przewidzieć w celu zagwarantowania udziału społeczeństwa (art. 6 ust. 3) Ustawodawca powinien określić: - miejsce gdzie można zapoznać się z informacjami dostarczonymi przez wnioskodawcę,
- sposób informowania społeczeństwa, np. publiczne obwieszczenia, publikacje w prasie,organizacje wystaw z planami,
- sposób przeprowadzenia konsultacji,
- rozsądne terminy na poszczególne czynności procesowe. Problemy związane z wdrażaniem zasad udziału społecznego w postępowaniu OOŚ - Postępowanie OOŚ nie zawsze jest rozumiane jako proces mający na celu uspołecznianie podejmowanych decyzji i wybór najlepszego z możliwych wariantów planowanego przedsięwzięcia. Wynikać to może z nieznajomości przepisów. - Postępowanie OOŚ traktowane jest wyłącznie jako wymóg formalny, którego produktem ma być raport oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko. - Konsultacje społeczne są przeprowadzane jedynie na etapie uzgadniania planów zagospodarowania przestrzennego. - Obserwuje się trudności ze zrozumieniem roli partnerów społecznych. - Spełnianie są jedynie minimalne wymogi formalno-prawne określone w
prawodawstwie krajowym odnośnie udziału społecznego. - Sposób powiadamiania o wszczęciu postępowania w wielu przypadkach jest niezgodny z obowiązującymi przepisami. Z badań przeprowadzonych w 2002 roku wynika, iż 81% gmin w Polsce nie prowadziło wykazu danych, z czego zaledwie 19% było świadome z nałożonego na nie obowiązku. Spośród 19% gmin prowadzących wykazy zaledwie 4,21% prowadziło je bez zastrzeżeń. - Organ prowadzący postępowanie często ociąga się z zamieszczaniem informacji na stronach www. - Sposób przekazywania informacji o rozpoczęciu postępowania nie zawsze jest skuteczny z punktu widzenia jego potencjalnych uczestników. - Dokumentacja przedsięwzięcia nie zawsze jest udostępniana zgodnie z obowiązującymi przepisami. Przykłady inwestycji, których realizacji nie poprzedziły konsultacje społeczne - Raport oddziaływania na środowisko z 2001 roku:
W trakcie przygotowania zmian planu zagospodarowania przestrzennego w 1994 budowa trasy ekspresowej została poddana ocenie społecznej.[...] W konsultacjach nie uczestniczyły grupy społeczne i ekologiczne. - Wniosek o dofinansowanie z Funduszu Spójności:
Projekt nie będzie miał istotnego wpływu na obszary włączone, lub te, które mają być włączone do sieci Natura 2000. - Raport oddziaływania na środowisko:
Projektowana droga ekspresowa na odcinku około 1300 metrów wcinałaby się z brzegu planowanej ostoi.
Brak informacji na temat przeprowadzonych konsultacji społecznych. Metody włączania społeczeństwa w postępowanie w sprawie OOŚ Right to know
Przedstawienie informacji potencjalnie zainteresowanym uczestnikom o wszczęciu postępowania, możliwości zapoznania się z dokumentacją oraz złożenia uwag i wniosków za pośrednictwem:
publicznie dostępnego wykazu,
ogłoszeń w prasie,
stron www,
tablic informacyjnych,
wystawy,
bezpośredniej korespondencji. Right to speak
Zebranie uwag i wniosków uczestników postępowania za pośrednictwem:
korespondencji,
rozpraw publicznych,
spotkań roboczych,
metod badań opinii publicznej,
tzw. gorących linii telefonicznych. Right to be heard
Rozpatrzenie uwag i wniosków uczestników postępowania za pośrednictwem:
sprawozdania z przeprowadzonych konsultacji,
określenia ilości zebranych uwag i wniosków oraz pogrupowania ich według zagadnień,
przedstawienia informacji, w jakim zakresie zostały one uwzględnione,
podania przyczyn odrzucenia nieuwzględnionych uwag i wniosków. Kluczowe etapy postępowania OOŚ w kontekście udziału społecznego w podejmowaniu decyzji
(kolorem niebieskim wyszczególniono etapy, w których powinien zostać zapewniony udział społeczny) 1. SCREENING
Identyfikacja 2. SCOPING
Ustalanie zakresu 3.ANALIZA NEGATYWNYCH SKUTKÓW PRZEDSIĘWZIĘCIA 4. OCENA WARIANTÓW ALTERNATYWNYCH 5. OCENA DZIAŁAŃ MINIMALIZUJĄCYCH I KOMPENSUJĄCYCH 6. OPRACOWANIE
DOKUMENTACJI 7. REWIZJA ZEBRANYCH INFORMACJI I PRZYJĘTYCH ZAŁOŻEŃ 8. PODEJMOWANIE DECYZJI
9. EWALUACJA PRZEDSIĘWZIĘCIA, ANALIZA POREALIZACYJNA Dobre praktyki włączania obywateli w postępowanie OOŚ na przykładzie drogi I-6 w Bułgarii Celem postępowania było zebranie opinii, uwag i wniosków odnośnie
rozważanych czterech wariantów przebiegu drogi I-6 na terenie gminy Kjustendil oraz identyfikacja i wybór najbardziej optymalnego wariantu drogi, tak, aby zachować walory przyrodnicze rejonu Derventa. Zastosowano następujące techniki: - spotkania otwarte w ramach konsultacji wstępnego raportu oddziaływania na środowisko dla planowanej budowy drogi I-6,
- publiczne udostępnienie dokumentacji na miesiąc przed zaplanowanym spotkaniem przedstawicieli Ministerstwo Środowiska, Regionalnej Inspekcji Ochrony Środowiska i mieszkańców miejscowości Kjustendil i Vratza,
- dwa ogłoszenia w prasie, indywidualne powiadomienia przesłane 11 organizacjom pozarządowym i 10 instytucjom, informacje na tablicach ogłoszeń w miejscowościach objętych oddziaływaniem przedsięwzięcia,
- linia telefoniczna, pod którą można było uzyskać dodatkowe informacje o postępowaniu. Podczas spotkania konsultacyjnego w Kjustendil przedstawiciel organizacji pozarządowych  zgłosił potrzebę zorganizowania podobnego spotkania w miejscowości Vratza. Inwestor zobowiązał się do jego przygotowania. W rezultacie przedłużono procedurę postępowania w sprawie OOŚ do 40 dni, co umożliwiło zainteresowanym stronom lepsze przygotowanie się do dyskusji. Łącznie w dwóch oficjalnych spotkaniach udział wzięło 55 osób. Reprezentowali oni trzy podstawowe grupy interesu: - stronę rządową i samorządową,
- ekspertów sporządzających OOŚ,
- lokalne społeczności z uwzględnieniem organizacji poipzarządowych. W rezultacie postępowania:
- zorganizowano dodatkowe spotkanie konsultacyjne,
- przedłużono procedurę, dano więcej czasu na zapoznanie się z dokumentacją przedsięwzięcia,
- poczyniono notatki z przeprowadzonych spotkań szczegółowo opisujące przedstawione stanowiska, zgłoszone uwagi i wnioski,
- zapadła decyzja o uzupełnienie raportu oddziaływania na środowisko dla planowanego przedsięwzięcia. W tym przypadku organ prowadzący postępowanie i inwestor pro-aktywnie włączali potencjalnie zainteresowane strony w planowanie przedsięwzięcia. To dowód na to, że dobra znajomość zasad udziału społecznego przekłada się na większe zaangażowanie obywateli w proces podejmowania decyzji. W związku z powyższym należy podjąć działania edukacyjne mające na celu uświadomienie obywatelom roli oraz zadań postępowania w sprawie OOŚ tak, aby realizowane inwerstycje w pełni odzwierciedlały ekonomiczne, ekologiczne i społeczne zapotrzebowania regionu i jego mieszkańców. Podobne działania należy zaadresować do organów odpowiedzialnych za przeprowadzenie postępowania w sprawie OOŚ. Tekst powstał podstawie materiałów zaprezentowanych przez Roberta Cyglickiego w trakcie warsztatów na temat projektów z Funduszu Spójności w świetle unijnej polityki środowiskowej (Warszawa 9-10 marca 2005). Robert Cyglicki jest naszym przedstawicielem w komitetach sterujących d.s transportu przy Ministerstwie Infrastruktury oceniających projekty ubiegające się o dofinansowanie z funduszy unijnych. Uwagi lub zapytania prosimy kierować na jego adres mailowy: robertc@bankwatch.or">robertc@bankwatch.org